Documentaire Nieuw licht: Het Rijksmuseum en de slavernij

Er is een groeiende interesse voor de rol van Nederland en haar slavernijverleden en dat is een goede ontwikkeling. Het Rijkmuseum kondigde in 2017 aan dat het voor het eerst in haar geschiedenis een tentoonstelling over de slavernij zal houden. De voorbereiding die drie jaar duurde, bracht een verschuiving in bewustzijn en perspectief teweeg in het museum. In deze documentaire neemt documentairemaakster Ida Hoes de kijker mee achter de schermen waarin we zien hoe medewerkers tot nieuwe inzichten komen en objecten opnieuw tegen het licht houden.

Rembrandt van Rijn, 1634. Collectie Rijksmuseum

De documentaire begint bij de installatie van ‘Marten en Oopjen‘. Deze twee grote huwelijksportretten geschilderd door Rembrandt van Rijn, zijn vijf jaar geleden voor 160 miljoen euro aangekocht en nemen een prominente positie in in het museum. Nu door onderzoek, van Mark Ponte, bekend is geworden dat het kapitaal van Martens familie door slavenarbeid verkregen is, én de tweede man van Oopjen een slavin had verkracht, krijgen de werken een andere lading. Een voorbeeld van objecten die het museum huist welke aanvankelijk geen relatie met slavernij lijken te hebben, maar daar wel aan verbonden blijken te zijn.

Conservator Maria Holtrop komt tot inzicht dat haar positie niet de neutrale positie is en junior conservator Stephany Archangel informeert een groep witte mensen waarom het museum zoekt naar gelijkwaardige termen daar waar het mensen betreft. Zeg je zwart dan zeg je wit, en geen blank vs. zwart. Helemaal eens! Een persoon wordt tot slaaf gemaakt en is vrijgeboren, vandaar dat het woord slaaf door het museum wordt vermeden. Persoonlijk heb ik geen moeite met het woord slaaf, omdat deze term binnen de context geplaatst wordt. Het woord neger komt sowieso niet voor in mijn woordenboek, schrappen dus (tenzij er geciteerd wordt). In een nagesprek krijgt Archangel wat tegenstand, maar ‘stapje voor stapje’ komt het goed.

Voor het eerst in de geschiedenis van het museum, staat een gekleurde vrouw aan het hoofd van een afdeling. Valika Smeulders (Curacao, 1969) werd in 2017 aangesteld als conservator en is sinds vorig jaar hoofd Geschiedenis.

In de koloniale periode is het legaal gemaakt om van mensen objecten te maken, maar die grote blinde vlek alsof het gewoon zomaar was die blijft nog veel te lang voortbestaan

,zegt Smeulders terecht. Ze wilt aandacht voor de onrechtvaardigheid van het slavernijsysteem en het op die manier ook laten zien in de slavernijtentoonstelling.

Een ander object dat vanuit meerdere kanten bekeken moet worden is de kaart van Alexander Lavaux uit 1737. Daarop zijn Surinaamse plantages in kaart gebracht voorzien van de namen van de plantage-eigenaren. Wie beter naar de kaart kijkt ziet dat Lavaux een jacht op gevluchte slaven heeft afgebeeld. Het afbranden van hun dorp, het inzetten van jachthonden en het moorden van mensen. Een jacht waar hij zelf twee keer aan deel heeft genomen. Het werk kan vanuit verschillende brillen worden bekeken. De opdrachtgevers en eigenaren keken met een blik van gewin en trots naar de kaart, terwijl het voor de nazaten van de marrons tegenovergestelde emoties oproept.

Kaart van Suriname, Alexander de Lavaux, 1737. Rechtsonder staat een slavenjacht afgebeeld.

Terwijl conservator Evelien Sint Nicolaas voor een metersbreed schuttersportret staat waarin een Afrikaanse jongen letterlijk een centrale positie inneemt, geeft ze openhartig toe dat zij hem tot twee jaar geleden niet zag staan. Van alle figuren op het schilderij was de identiteit achterhaald, maar die van de jongen was onbesproken gebleven. Dat vindt ze jammer.

Zonder de rest van de documentaire prijs te geven (want deze moet je zelf echt bekijken) worden overige objecten besproken die een directe band hebben met de slavernij. Vanuit publiek zijn er voorwerpen aangedragen die een plek innemen in de tentoonstelling; een halsband, een slavenboei, een ketting met prachtige blauwe kralen die gebruikt werden als ruilmiddel.

De onbekende koloniale slavernij in Indonesië en Zuid-Afrika krijgt gelukkig ook aandacht, want geef toe hier weten wij te weinig van af.

De tentoonstelling opent hopelijk binnenkort..